Raziye Kaya Studio

Kitap Evi Bursa’nın Tophane semtinde, Kavaklı Mahallesi Burç üstü No:21 adresinde, kent surlarının hemen üstünde duran 13 odalı bir butik otel. Tanıtım kaynakları binayı 1800’lere uzanan bir köşk olarak anlatıyor, ancak yapım tarihini ve ilk işlevini gösteren belgeli bir kaynak bulamadım. Otel bugün açık ve misafir kabul ediyor.

Instagram’da bu oteli “Bursa surlarının beş kapısı var. Hangi beşi?” diye anlatmıştım. Bu yazı aynı hikayenin kaynaklarıyla birlikte uzun hali.

Kitap Evi Bursa’nın neresinde, bina ne kadar eski?

Otel, Bursa Hisarı’nın Tophane tarafında, surun üstündeki Burç üstü adresinde. Binanın yaşı ise belgeyle kanıtlanmış değil. Küçük Oteller rehberindeki tanıtıma göre yapı 1800’lere uzanan bir köşk; 1896 ile 1928 arasında birkaç kez el değiştirmiş, 1970’lerde öğrenci yurdu olarak kullanılmış, daha sonra kitapçı ve avukat Dilek Hanım tarafından restore edilmiş. Bu bilgileri doğrulayan bir arşiv belgesi ya da hakemli bir çalışma bulamadım, o yüzden onları rehberin anlatımı olarak aktarıyorum.

Otelin kendi sitesi de binanın tarihine girmiyor. Orada bahçeden bir zamanlar tarihi Pınarbaşı suyunun geçtiği, bu adın artık yalnızca tapu kayıtlarında kaldığı yazıyor. Eylül 2026 tarihli misafir yorumları otelin çalıştığını gösteriyor.

Bu yüzden yazının asıl konusu otelin kendisinden çok, oturduğu yer: Bursa’nın en eski katmanı olan Hisar ve surları.

Bursa surları ne zaman yapıldı?

İlk yapımın MÖ 185 civarında olduğu düşünülüyor, ama kaynaklar bunu farklı kesinlikte söylüyor. Osmangazi Belediyesi Bursa Alan Başkanlığı, Bithynia kralı I. Prusias’ın MÖ 185’te tepe üzerine kurduğu Prusias ad Olympum kentini surlarla çevirdiğini yazıyor. İsmail Yılmaz’ın 2014 tarihli makalesi ise aynı tarihi bir tahmin olarak veriyor: surların takriben MÖ 185’te inşa edildiği “sanılmaktadır”.

Durmuşlar ve Akyüz Levi’nin 2024 tarihli çalışması, MS 3. yüzyılda Got saldırılarında zarar gören surların yeniden yapıldığını ve kentin Bizans döneminde güçlendirilmiş, kuleli surlara sahip olduğunu aktarıyor. Alan Başkanlığı ise surların kulelerle takviyesini 1326’daki Osmanlı fethinden sonra Orhan Gazi dönemine bağlıyor. İki kaynak burada ayrılıyor; kulelerin hepsini tek bir döneme yazmak doğru olmaz.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kent, on yılı aşan bir ablukanın ardından 6 Nisan 1326’da Osmanlılara teslim edildi. Bugün surların toplam uzunluğu 3.380 metre olarak veriliyor ve Tophane ile Çakır Hamam arasında 14 burç sayılıyor. Kültür Portalı, Zindan Kapı’nın doğusundaki köşeli burcun 1418’de Çelebi Sultan Mehmed tarafından yaptırıldığını da not ediyor.

Bursa surlarının beş ana kapısı hangileri?

Yaygın liste Saltanat, Yer, Fetih, Zindan ve Kaplıca kapılarını sayıyor; bir makale ise Fetih Kapı yerine Taht-ı Kale Kapısı’nı koyuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Kültür Portalı beş kapıyı Saltanat Kapısı, Yer Kapı, Fetih Kapısı (Su Kapısı), Zindan Kapı ve Kaplıca Kapısı olarak sıralıyor. Alan Başkanlığı da aynı beşliyi farklı adlarla veriyor: Hisar (Saltanat, Debbağhane ya da Darphane), Kaplıca, Zindan, Pınarbaşı (Su) ve Yer (Zemin).

Yılmaz’ın makalesi bu listeyi yeniden kuruyor. Ona göre kente dışarıdan doğrudan giren üç ana kapı Saltanat, Kaplıca ve Taht-ı Kale; iki sur arasından kente giren iki iç ana kapı ise Yer ve Zindan. Yani kaynaklar dört kapıda anlaşıyor: Saltanat, Kaplıca, Yer ve Zindan. Beşinci kapıda ayrılıyorlar.

Durmuşlar ve Akyüz Levi’nin çalışması da Hisar’a girişleri Saltanat Kapısı, Tahtakale Kapı, Yer Kapı ve Fetih Kapısı olarak sayıyor. Tek bir “doğru liste” yerine, hangi ölçütle kapı sayıldığına bakmak gerekiyor.

Fetih Kapı neden ana kapı sayılmıyor?

Çünkü Yılmaz’a göre Pınarbaşı’ndaki bu geçit yalnızca 1,15 metre genişliğinde. Makale onu dar bir geçit olarak tanımlıyor ve bir kır kapısı sayıyor; ana kapı özelliği taşımadığını söylüyor.

Karşılaştırma için aynı makaledeki Taht-ı Kale Kapısı’nın ölçüleri işe yarıyor: 3,60 metre genişlik ve 4,50 metre iç yükseklik. Yani Taht-ı Kale, Fetih Kapı’nın üç katından daha geniş.

Taht-ı Kale Kapısı neden uzun süre bilinmedi?

Makaleye göre kapı doğrudan kente değil, iki sur arasındaki koridora açılıyordu ve varlığı uzun süre bilinmedi. Adını üstünü koruyan dış kuleden alıyor. Osmanlı döneminde kapının iç yüzüne bir iç kule eklenmiş.

Kapının rekonstrüksiyonu 2012’de tamamlandı. Yılmaz, projelerin Bursa’daki kültür varlıklarını koruma kurulunun 26.04.2012 tarihli, 36 sayılı kararıyla onaylandığını yazıyor. Bugün Hisar’da gördüğünüz Taht-ı Kale Kapısı bu çalışmanın ürünü.

Saltanat Kapısı’na ne oldu?

1855 depreminde hasar gördü ve 1904’te vilayet idare meclisinin aldığı bir kararla yıktırıldı. Yılmaz bu kapıyı doğudan kente doğrudan giren ve diğerlerinden daha görkemli olan kapı olarak tanımlıyor. Adını Bey Sarayı’na giden yolun başında bulunmasından alıyordu.

O saray da Tophane’deydi. TDV İslâm Ansiklopedisi, Orhan Gazi’nin ovaya bakan bir yerde Bey Sarayı adlı bir saray yaptırdığını ve bu yerin bugün Tophane adıyla anıldığını yazıyor. Kitap Evi, Orhan Gazi’nin sarayının bulunduğu bu semtte.

Osman Gazi Türbesi neden Tophane’de?

Osman Gazi önce Söğüt’e gömüldü, Bursa’nın fethinden sonra naaşı buraya taşındı. Türkiye Turizm Ansiklopedisi’ne göre ölüm yeri tartışmalı, ama tarihçiler onun Söğüt’te ölüp babası Ertuğrul Gazi’nin yanına defnedildiğini düşünüyor. Rivayete göre nakil kendi isteğiydi.

Defnedildiği yer Bizans döneminden kalma bir manastırın yuvarlak planlı şapeliydi. TDV İslâm Ansiklopedisi bu yapının halk arasında Davullu Manastır ya da Aya Eliya Manastırı diye anıldığını, Osman Gazi’nin gömüldüğü yapının Gümüşlü Kümbet olarak bilindiğini yazıyor. Kümbet 1801 yangınında zarar görüp onarıldı, 1855 depreminde ağır hasar aldı.

Bugünkü türbeyi Sultan Abdülaziz 1863’te yaptırdı. Türbenin on satırlık kitabesinin son mısraı hicri 1280, yani miladi 1863 tarihini veriyor. Kitabeyi Osman Nevres yazmış, hattını Mevlevî Zeki Dede çıkarmış.

Otelde kalırken nelere bakmalı?

Tophane Saat Kulesi aynı semtte. Kültür Envanteri’ne göre kare planlı, altı katlı ve 33 metre yüksekliğindeki kule 1905’te, II. Abdülhamid’in tahta çıkışının 29. yıldönümünde törenle açıldı. Aynı yerde daha önce Abdülaziz döneminde yapılmış, hem yangın gözetleme hem saat kulesi olarak kullanılan dört katlı bir kule vardı.

Surun kendisi için Tophane ile Çakır Ağa Hamamı arasındaki hatta yürüyebilirsiniz. Alan Başkanlığı bu bölümde büyük bir silindirik kule ile büyük bir kare kulenin kalıntılarının durduğunu yazıyor. Pınarbaşı’ndan Cilimboz Deresi’ne uzanan güney kesimde surlar çift sıra ve beş köşeli kuleli. Alan Başkanlığı bunu düz arazinin savunmasının daha zor olmasına bağlıyor.

Kapıları kendiniz saymak isterseniz şunu bilin: Saltanat Kapısı 1904’ten beri yok. Taht-ı Kale Kapısı 2012 rekonstrüksiyonuyla ayakta. Fetih Kapı’nın 1,15 metrelik genişliğini yerinde görmek, makaledeki tartışmayı anlamanın en kısa yolu.

Sıkça sorulan sorular

Kitap Evi otelin adresi nedir?

Otelin kendi sitesine göre adres Kavaklı Mahallesi, Burç üstü No:21, Tophane, Bursa. Telefon +90 224 225 41 60.

Bursa surları kaç metre ve kaç burçlu?

Kültür Portalı ve Bursa Alan Başkanlığı surların toplam uzunluğunu 3.380 metre veriyor. Tophane ile Çakır Hamam arasında 14 burç sayılıyor.

Saltanat Kapısı ne zaman yıkıldı?

Yılmaz’ın 2014 tarihli makalesine göre 1855 depreminde hasar gören kapı, 1904’te vilayet idare meclisinin kararıyla yıktırıldı.

Osman Gazi Türbesi hangi yıla ait?

Bugünkü yapı 1863 tarihli. Kitabesi hicri 1280 yılını veriyor ve türbeyi Sultan Abdülaziz yaptırdı.

Kaynaklar

1. Yılmaz, İ. (2014). Bursa sur kapıları ve Taht-ı Kale Kapısı rekonstrüksiyonu. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(26), 87-105.
2. Durmuşlar, F. ve Akyüz Levi, E. (2024). Çok katmanlı bir yerleşimin günümüzdeki izleri: Bursa Hisar Bölgesi. Journal of Humanities and Tourism Research, 14(4), 481-504.
3. Osmangazi Belediyesi Bursa Alan Başkanlığı. (t.y.). Bursa surları.
4. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Bursa surları. Kültür Portalı.
5. İnalcık, H. ve Seyhan, E. (1992). Bursa. TDV İslâm Ansiklopedisi, 6.
6. Yavaş, D. (2007). Osman Gazi Türbesi. TDV İslâm Ansiklopedisi, 33, 467-468.
7. İpar, M. S. (2020). Osman Gazi ve Orhan Gazi Türbesi. N. Kozak (Ed.), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi.
8. Kültür Envanteri. (t.y.). Bursa Tophane Saat Kulesi.
9. Kitap Evi Otel. (t.y.). Hakkımızda.
10. Küçük Oteller. (t.y.). Kitap Evi Hotel, Bursa.
11. Trip.com. (2026). Kitapevi Hotel misafir yorumları (25.09.2026 tarihli yorum).

Blogdaki diğer otel hikayeleri: Behram Paşa Hanı, Sivas ve Rüstem Paşa Kervansaray Oteli, Edirne.

Metin: Raziye Kaya