Raziye Kaya Studio

Tuvana Hotel Kaleiçi, Antalya’nın tarihi merkezinde, Tuzcular Mahallesi Karanlık Sokak No:18’de, tarihi bir Kaleiçi evinde hizmet veren butik bir otel. Otelin kendi tarihçesine göre bina 18. yüzyıldan kalma bir konut ve 1989’da restore edildi. Bu tarihi doğrulayan bağımsız bir belge bulamadım. Otel bugün açık ve misafir kabul ediyor.

Instagram’da bu oteli “Kaleiçi’nde ev köşeleri neden yontulmuş?” diye anlatmıştım. Bu yazı aynı hikayenin kaynaklarıyla birlikte uzun hali.

Kaleiçi’nde ev köşeleri neden yontulmuş?

Dar sokaklarda geçişi kolaylaştırmak ve yan sokaktan geleni görebilmek için. Bu yontuya köşe pahı deniyor. Sokak köşesi dik açıyla bitmek yerine eğik kesiliyor.

S. Kılıç’ın 2022’de Sanat Tarihi Dergisi’nde yayımlanan makalesi bu köşeleri tek tek ele alıyor. Makaleye göre pahlar, kale içindeki dar sokaklarda hem insanların hem at arabalarının geçişini kolaylaştırıyor. Köşeyi dönen kişi yan sokaktan geleni önceden görebiliyor. Yazar bir işlev daha sayıyor: pah, yapıların tahrip olmasını bir ölçüde önlüyor.

Türkiye Turizm Ansiklopedisi’ndeki Kaleiçi maddesi de aynı bilgiyi veriyor: sokak köşeleri, insanların ve at arabalarının geçişini kolaylaştırmak için pahlanmış.

Pahlar yalnızca işlevsel değil. Kılıç’a göre birçoğu estetik kaygıyla süslenmiş ve süsleme çoğunlukla pahın tepe noktasında, yani köşenin üst ucunda duruyor.

Kaleiçi’nde kaç tane pahlı köşe var?

Kılıç’ın araştırmasında 78 tane. Yazar Kaleiçi’nde Kılıçarslan, Selçuk, Tuzcular ve Barbaros olmak üzere dört mahalleyi ve 44 sokağı inceliyor, toplam 78 köşenin pahlandığını tespit ediyor.

Süslemeler yedi ana tipe ayrılıyor: bitkisel, geometrik, mukarnaslı, figürlü, yazılı, silme ve tepesi testere dişi biçiminde olanlar. Bitkisel ve geometrik tipler kendi içinde alt gruplara bölünüyor. Liste yalnızca evlerden oluşmuyor: Paşa Cami Sokak’taki Tekeli Mehmet Paşa Camii’nin köşesindeki pah, makalede mukarnaslı tipin örnekleri arasında.

Makale mahalle bazında bir dağılım vermiyor. Bu yüzden Tuzcular Mahallesi’nde tam olarak kaç pah olduğunu söyleyemiyorum.

Tuvana Hotel Kaleiçi’nde nerede, sokağında pahlı köşe var mı?

Otel Tuzcular Mahallesi, Karanlık Sokak No:18’de. Aynı sokağın Paşa Cami Sokak’la kesiştiği yerde, makalenin tablosunda kayıtlı iki pahlı köşe var.

Kılıç’ın makalesinin sonundaki tabloda bu iki köşe Ada 148 Parsel 20 ve Ada 147 Parsel 12 olarak geçiyor. İkisi de geometrik tipte, tepe kısmı üçgen biçiminde sonlanan alt gruba giriyor.

Bir noktayı açık bırakmam gerekiyor. Otelin kendi parselinin bu iki parselden biri olup olmadığını gösteren bir bilgiye ulaşamadım. Bu yüzden otelin köşede durduğunu ya da otel binasında pah olduğunu söylemiyorum. Söyleyebildiğim şu: otelin bulunduğu sokakta, belgelenmiş iki pahlı köşe var.

Köşe süslemeleri kaç yaşında?

Büyük kısmının 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başına ait olduğu düşünülüyor. Kılıç bu tarihlendirmeyi üç dayanağa bağlıyor: daha önceki bir araştırmanın bu süslemeleri 19. ve 20. yüzyıla tarihlemesi, Anadolu’daki benzer örnekler ve 19. yüzyıl sonunda Kaleiçi’nde çıkan büyük yangından sonra binaların onarılması.

Yangın 1895’te, Kaleiçi’nde Hristiyanların yaşadığı bir mahallede çıkıyor. Kılıç’ın makalesine göre bir cami, bir manastır ve birçok ev yanıyor. Türkiye Turizm Ansiklopedisi ise yanan ev sayısını 500’den fazla olarak veriyor. Kaynaklar sayı konusunda aynı şeyi söylemiyor, bu yüzden kesin bir sayı vermiyorum.

Ansiklopedi bir ayrıntı daha ekliyor: yangından sonra Yeni Mahalle ve Değirmenönü Mahallesi kuruluyor, bu mahallelerde Aya Yorgi ve Aya Panteleimon kiliseleri inşa ediliyor.

Tarihlendirmenin bir sınırı var. Kılıç, bu evlerin çoğu el değiştirdiği için ilk sahiplerinin ve inşa tarihlerinin belirlenmesinin güç olduğunu yazıyor. Yani pah süsü bir evin yaşı hakkında ipucu veriyor, ama tek başına bir yapım tarihi değil.

Kaleiçi evi nasıl bir ev?

Genelde iki katlı, zemin katı taş, üst katı ahşap ve cumbalı bir ev. Ayşe Hazal Aygün ile Ali Cemil Düzgün’ün 2021 tarihli coğrafi bilgi sistemi çalışmasında incelenen 418 yapının 235’i iki katlı. Tek katlı 111, üç katlı 46, dört katlı 26 yapı var.

F. Canan ve arkadaşlarının 2020 tarihli makalesine göre zemin katlarda taş, üst kat strüktüründe ise ahşap harçla birlikte kullanılıyor. Cephede cumbalar ve sokağa açılan pencereler yer alıyor, üst kattaki odalar cepheden dışa çıkma yapıyor. Aynı makale bazı evlerde kışın kullanılan bir ara kat bulunduğunu da not ediyor.

Zemin katın önemli bir parçası taşlık. Ülkü Avcı’nın 2015 tarihli makalesi taşlığı ev, bahçe ve sokak arasında yarı açık bir geçiş alanı olarak tanımlıyor. Sokak kapısından girince karşılaşılan bu alanın zemini çakıl taşlarıyla döşeniyor. Günlük işler, kalabalık davetler ve çocukların oyunu burada. Avcı’nın incelediği evlerden birinde, Zafer Sokak’taki bir konutun taşlık zemininde 1888 tarihi işlenmiş.

Türkiye Turizm Ansiklopedisi, 19. yüzyılda bu konutların birçoğunun Rum ustalar tarafından yapıldığını, çıraklık işlerini Türklerin üstlendiğini yazıyor. Aynı kaynağa göre bu evler bugün otel, kafeterya, dükkân ve müze olarak kullanılıyor.

Tuvana Hotel gerçekten 18. yüzyıldan mı?

Bunu yalnızca otelin kendi tarihçesi söylüyor. Otelin sitesindeki metne göre bina 18. yüzyılın dikkat çeken konaklarından biri ve 18. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı subayı olan Abdi Efendi’nin eviydi. Aynı metne göre bina 1989’da restore edildi ve zamanla yeni binalar eklendi.

Bu iddiayı destekleyen ya da çürüten bağımsız bir belgeye ulaşamadım. İncelediğim hakemli makalelerde Tuvana ya da Abdi Efendi adı geçmiyor. Kılıç’ın Kaleiçi evlerinin inşa tarihlerinin çoğunlukla bilinmediği notu burada da geçerli. 18. yüzyıl tarihini otelin beyanı olarak okumak gerekiyor.

Koruma tarihi ise belli. Aygün ve Düzgün’e göre Antalya limanı ve Kaleiçi 1972’de Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kararıyla koruma altına alındı. Otelin 1989’daki restorasyonu bu koruma döneminin içinde.

Otelde kalırken nelere bakmalı?

Otelden çıkıp Karanlık Sokak boyunca Paşa Cami Sokak kavşağına yürüyün. Tabloda kayıtlı iki pahlı köşe bu kavşakta. Süsleme köşenin üst ucunda, tepesi üçgen biçiminde sonlanıyor.

Paşa Cami Sokak’taki Tekeli Mehmet Paşa Camii’nin pahına da bakın. Makalede mukarnaslı tipin örneği olarak geçiyor. Evlerdeki pahla bir camideki pahı aynı yürüyüşte karşılaştırabilirsiniz.

Kaleiçi evlerinin girişlerinde taşlıkların çakıl döşemesine dikkat edin. Ansiklopedi ayrıca, Kaleiçi evlerinde bazı ahşap sütunlarda Roma ve Bizans dönemine ait mermer başlıkların, bahçelerde ve kapı lentolarında da antik parçaların kullanıldığını yazıyor.

Sıkça sorulan sorular

Köşe pahı nedir?

Sokak köşesinin dik açı yerine eğik kesilmesi. Kaleiçi’nde insanların ve at arabalarının geçişini kolaylaştırmak ve yan sokaktan geleni görmek için yapılmış. Süslü olanlarda süsleme çoğunlukla köşenin üst ucunda.

Kaleiçi’nde kaç pahlı köşe belgelenmiş?

Kılıç’ın 2022 tarihli çalışmasında dört mahalle ve 44 sokakta 78 pahlı köşe. Süslemeler yedi ana tipe ayrılıyor.

Tuvana Hotel ne zaman restore edildi?

Otelin kendi tarihçesine göre 1989’da. Binanın 18. yüzyıla ait olduğu bilgisi de otelin beyanı; bağımsız bir belgeyle doğrulanmış değil.

1895 yangınında kaç ev yandı?

Kaynaklar farklı söylüyor. Kılıç’ın makalesi “birçok ev” diyor, Türkiye Turizm Ansiklopedisi 500’den fazla ev yandığını yazıyor.

Kaynaklar

1. Kılıç, S. (2022). Antalya-Kaleiçi’nin sivil ve dini mimari örneklerinde görülen köşe pahları ve süslemeleri. Sanat Tarihi Dergisi, 31(1), 397-427.
2. Aygün, A. H. ve Düzgün, A. C. (2021). Architectural evaluation analysis by using GIS, case study: Kaleiçi, Antalya. Mimarlık Fakültesi Dergisi, 3(1), 59-67.
3. Canan, F., Kobya, H. B., Aköz, A. B. ve Temizci, A. (2020). Vernaküler ve çağdaş mimarlık örneklerinin sürdürülebilirlik bağlamında karşılaştırmalı analizi: Antalya Kaleiçi ve Deniz Mahallesi örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 24(2), 256-266.
4. Avcı, Ü. (2015). Konut mimarisinde çakıl mozaik sanatı: Antalya Kaleiçi örneği. Art-Sanat, (4), 111-127.
5. Kızılcalıoğlu, G. (2020) ve Kılıç, S. (2025). Kaleiçi. N. Kozak (Ed.), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi.
6. Tuvana Hotel. (t.y.). History. Otelin kendi tarihçesi.

Blogdaki diğer otel hikayeleri: Mehmet Ali Ağa Konağı, Datça ve Uşak Paşa Hanı.

Metin: Raziye Kaya